زبان های ايرانی، يک خانواده زبانیه که از تعداد زيادی زبان ها مختلف تشکيل شده. فارسی فقط يکی از اين زبان هاست، زبانی که از استان فارس برآمده (همونطوری که اسمش نشون می ده) و در طول تاريخ، به دلايل مختلفی که مهمترينشون اهميت ادبيات باشه، به عنوان زبان مشترک بسياری از مردم (از جمله در يک مرحله، زبان مشترک هند)، انتخاب شده.

اولين مطلبی که در مورد زبان های ايرانی بايد به ياد داشت اينه که زبان های ايرانی لزوما" فقط در محدوده سياسی ايران صحبت نمی شند. مثلا" زبان های پشتو، وخی، يغنابی، آسی، يا کمزاری، همه در خارج ايران استفاده می شند. به همين صورت، بعضی زبان هايی که در محدوده سياسی «ايران» مورد استفاده هستند، جزو زبان های ايرانی محسوب نمی شند (ترکی آذری، ترکمنی، عربی، ارمنی). پس اين اصطلاح «زبان های ايرانی» فقط يک اصطلاح علميه و ربطی به سياست نداره.

بعد اينکه همونطور که گفتم، فارسی فقط يکی از اين زبان هاست. کردی، بلوچی، تاتی، سنگسری، زازاکی، و زبان هايی از اين قبيل، خودشون «زبان» های مجزايی هستند و فقط «لهجه » ای از فارسی نيستند. خيلی ها فکر می کنند که زبان ها حتما" بايد خيلی از هم متفاوت باشند که زبان محسوب بشند، و اين البته امريه که حتی زبان شناس ها هم سرش توافق صد در صد ندارند. در خيلی مواقع، زبان ها به يکديگر خيلی شبيه هستند، اما ساختارشون، چه از نظر دستوری و چه از نظر ساختار کلمه و نظام آوايی، با هم ديگه تفاوت دارند. مثلا" ايتاليايی و اسپانيايی خيلی شبيه هم هستند (مثلا دوستان ايتاليايی من می تونند کمی با دوستان اسپانيايم صحبت کنند)، اما هردو زبان های مجزايی شمرده می شند. پس به دليل اينکه شما ممکنه چند کلمه از کردی رو بفهميد يا وقتی دو نفر تات با هم صحبت می کنند، متوجه کل منظورشون بشيد، معنيش اين نيست که زبان های کردی يا تاتی، فقط گويش هايی از فارسی هستند. معنی گويش اينه که اصل زبان، بخصوص ساختار دستوری زبان، يکی باشه، اما اصطلاحات يا بعضی مواقع نظام آوايی و تلفظشون مختلف باشه. مثلا" گويش افغانستان (به اصطلاح «دری»)، يک گويش از زبان فارسيه که با گويشی مثل گويش تهرانی، تفاوت هایي در تلفظ و اصطلاحات داره، اما دستور زبان و مورفولوژی هردو، يکی محسوب می شه.

مسئله ديگه، تاريخچه فارسيه. فارسی، همونطور که گفتم، از استان فارس و از گويش منتطقه مرکزی فارس (اطراف شيراز) مياد. اين گويش در دوره ساسانی به عنوان زبان رسمی دولت انتخاب شد و متون دوره ساسانی (متن های پهلوی و مانوی) به اين گويش نوشته شدند. در عين حال، گويش های ديگه هم در حال گسترش بودند، اما اثر نوشته ای از اون ها باقی نمونده.

در دوره بعد از اسلام و پايان حکومت ساسانی، حمايت دولتی از گويش رسمی (پارسی ميانه پهلوی) برداشته شد و گويش های ديگه شروع به رشد کردند. به نظر مياد که يکی از اين گويش های فارسی ميانه در منطقه شرق ايران محبوب بوده و بعضی از نشانه های زبان های ايرانی شرقی (مثل پارتی و سغدی) رو در خودش نگه داشته (مثل حرف «غ» که در گويش رسمی به «و» تبديل شده بوده).

اين گويش شرقی فارسی در دوران سامانيان که بر ماوراالنهر حکومت می کردند، به عنوان زبان دربار سامانی انتخاب شد. ماورالنهر (منطقه تاجيکستان و شرق ازبکستان امروز) در دوره قبل از اسلام زبان های خاص خودش رو داشته (سغدی و خورازمی) که بسيار هم مهم بودند و تا قرن ها بعد از اسلام هم هنوز صحبت می شدند (مثلا" زبان مادری ابوريحان بيرونی، خوارزمی بوده).

اما وقتی که سامانيان (که خودشون از اصليت سغدی بودند)، گويش شرقی زبان فارسی رو (به دلايل احتمالا" سياسی و بخاطر ارتباط زبان فارسی با دربار ساسانی) به عنوان زبان خودشون انتخاب می کنند، زبان های سغدی و خوارزمی کم کم اهميتشون رو از دست می دند (امروزه فقط يک گويش سغدی به نام يغنابی در کوه های تاجيکستان استفاده می شه).

اما دربار سامانيان خودش بزرگترين مدافع و محافظ زبان فارسی می شه. دانشمندانی مثل بوعلی سينا و ابوريحان بيرونی و شعرايی مثل دقيقی و رودکی، در اين دربار پرورش پيدا می کنند. به همين دليل، همراه با ازبين رفتن سغدی و خوارزمی، اين گويش شرقی زبان فارسی، کلمات سغدی و خوارزمی رو وام می گيره، کلماتی که هنوز هم در فارسی مورد استفاده هستند (نقره، آغاز، ملخ، وجب، مُل). اين گويش زبان فارسيه که با کمک فردوسی و شعرايی مثل اون (که اگر توجه کنيد، همه اهل شرق ايران هستند: فرخی سيستانی، اثيرالدين اخسيکتی، فردوسی توسی، رودکی سمرقندی...)، به زبان معمول ايران تبديل می شه و هنوز هم زبانيه که من و شما باهاش صحبت می کنيم (البته يک بحثی هم هست که زبان محاوره ای ما خودش يک گويش مرکزی ايرانيه که تحت تاثير اين زبان نوشتاری و ادبی، اما به صورت نيمه مستقل، رشد کرده وبخاطر همين هم با زبان نوشتاری فرق داره. به هرحال، اين امريه که بحث در موردش جای بيشتری لازم داره!).

به نظر من، همين که اصليت زبان فارسی ار منطقه جنوب ايرانه، اهميت سياسيش در غرب (تيسفون، پايتخت ساسانيان) و شمال شرق (بخارا، پايتخت سامانيان)، و در سراسر ايران شکل گرفته، نشانه استقلال اين زبون از مليت و قوميته و علامتی از اينکه اين زبان، يک زبان ارتباطی بوده و هست، و بايد هم بدون دخالت سياسی، همينطور به حال خودش رها بشه تا در آينده هم بتونه به عنوان زبان ارتباطی مستقلی بوسيله همه استفاده بشه.